Giriş
İş hukuku uygulamasında en çok uyuşmazlık yaşanan alanların başında, 24 saat esasına göre çalışan (güvenlik görevlileri, sağlık personelleri, kapıcılar vb.) işçilerin fazla çalışma alacaklarının hesabı gelmektedir. Yargıtay, yerleşik içtihatlarında 24 saatlik nöbetlerde işçiye uyku imkanı tanınması halinde 10 saat, tanınmaması halinde ise 4 saat ara dinlenme süresi düşülmesi gerektiği formülünü uygulamaktadır. Ancak bu formül, 4857 sayılı İş Kanunu’nun emredici hükümleriyle açık bir çelişki barındırmaktadır.
Kanunun Amir Hükmü: İş Görmeye Hazır Beklenen Süreler
4857 sayılı İş Kanunu’nun 66. maddesinin 1. fıkrasının (c) bendi uyarınca; “İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler” çalışma süresinden sayılır.
Aynı doğrultuda, İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 3. maddesi de bu sürelerin çalışma süresine dahil olduğunu, İş Kanunu m.68 uyarınca verilen ara dinlenmelerinin ise çalışma süresinden sayılmayacağını belirtmiştir. Ara dinlenmesinin en temel unsuru, işçinin bu süre zarfında tamamen serbest olması ve iş yeri dışına çıkabilmesidir.
Yargıtay Kararlarındaki Çelişki
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi (Örn: T. 07.11.2019, E. 2017/25028, K. 2019/20619) ve Yargıtay 9. Hukuk Dairesi (Örn: T. 11.03.2021, E. 2021/1781, K. 2021/6018) kararlarında çalışma sürelerini ve ara dinlenmelerini tanımlarken kanuni mevzuata atıf yapsalar da, hesaplama aşamasında maddedeki amir hükmün aksine hareket etmektedirler.
İşçiye iş yerinde bir uyku odası tahsis edilmiş olması, işçinin o esnada “hazırda beklemediği” anlamına gelmez. Eğer işçi, uykusundan uyandırılarak her an işe müdahale etmekle yükümlüyse ve iş yerini terk etmesi yasaksa, bu süre ara dinlenmesi olarak kabul edilemez. Dolayısıyla bu durumlarda doğrudan 10 saatlik bir kesinti yapılması, normlar hiyerarşisine ve kanunun açık lafzına aykırıdır.
Sonuç
Yargıtay’ın 24 saatlik çalışmalarda uyguladığı otomatik 4 ve 10 saatlik ara dinlenme indirimleri, işçilerin hak ettiği fazla mesai ücretlerini ciddi oranda eritmektedir. İçtihatlar, kanunun emredici maddelerini daraltacak veya yok sayacak şekilde uygulanamaz. Hakkaniyete ve hukuka uygun olan; işçinin iş yerinde fiilen bağımlı olduğu ve her an görev emri beklediği 24 saatlik sürenin, İş Kanunu m.66/1-c uyarınca eksiksiz şekilde çalışma süresi sayılmasıdır.